Afrika Lazima Iijenge Afrika: Kwa Nini Ushirikiano wa Kimataifa Unapaswa Kuwezesha, Sio Kuchukua Nafasi ya Waafrika

Afrika Lazima Iijenge Afrika: Ushirikiano Uwezeshe, Sio Kuchukua Nafasi Yetu

Na Mika Chavala

Katika miongo miwili iliyopita, ushawishi wa kiuchumi wa China barani Afrika umeongezeka kwa kasi isiyoweza kupuuzwa. Kutoka barabara na reli hadi bandari, viwanda na miji ya biashara, alama za uwekezaji wa China zinaonekana katika karibu kila kona ya bara. Wakati huo huo, bidhaa za Kichina zenye gharama nafuu zimejaa katika masoko ya Afrika, zikishindana moja kwa moja na bidhaa zinazozalishwa na wazalishaji wa ndani.

Katika nusu ya kwanza ya mwaka 2025 pekee, kampuni za Kichina zilisaini mikataba ya ujenzi yenye thamani ya takribani dola za Marekani bilioni 30.5 barani Afrika. Takwimu hii inaonyesha ukubwa wa ushirikiano huo na nafasi ambayo China imejijengea kama mmoja wa washirika wakuu wa maendeleo ya miundombinu katika bara letu.

Hata hivyo, nyuma ya mafanikio haya kuna swali ambalo Waafrika hatuwezi kuendelea kulikwepa: Je, tunajenga uchumi unaotengeneza wazalishaji au uchumi unaozalisha watumiaji?

Nataka kuweka jambo hili wazi. Hoja yangu si kuikosoa China. Kila taifa lina haki na wajibu wa kutanguliza maslahi yake ya kitaifa. China imefanya hivyo kwa nidhamu, dira na uthabiti mkubwa. Badala ya kuilaumu China kwa kulinda maslahi yake, tunapaswa kujiuliza kwa nini Afrika mara nyingi imekuwa dhaifu katika kulinda maslahi yake yenyewe.

Nchi nyingi za Afrika zimefungua masoko yao kwa ukarimu mkubwa kwa wawekezaji wa kigeni. Hilo si tatizo. Tatizo ni pale ufunguzi huo unapofanyika bila mkakati wa kujenga uwezo wa wazalishaji wa ndani. Wakati Afrika ikifungua milango yake kwa urahisi, mataifa mengi yaliyoendelea yanaendelea kulinda sekta zinazoziona kuwa muhimu kwa usalama wao wa kiuchumi na maendeleo ya baadaye.
Swali linabaki kuwa lilelile: Ikiwa mataifa makubwa hulinda sekta zao za kimkakati, kwa nini Afrika isifanye hivyo?

Afrika haihitaji kuogopa uwekezaji wa kigeni. Inachopaswa kuogopa ni uwekezaji ambao haujengi uwezo wa Waafrika. Uwekezaji wa kweli haupaswi kuishia kujenga majengo na barabara pekee; unapaswa kujenga viwanda vya ndani, kuhamisha teknolojia, kukuza ujuzi wa wataalamu wa Afrika na kuibua kampuni za Kiafrika zenye uwezo wa kushindana katika soko la dunia.

Kwa bahati mbaya, mara nyingi tumekuwa tukishangilia ujio wa bidhaa kutoka nje huku tukiwatelekeza wazalishaji wetu. Tumewafundisha wananchi wetu kuwa watumiaji hodari kuliko wazalishaji wabunifu. Huo si msingi wa kujenga uchumi imara.

Historia ya maendeleo ya dunia inaonyesha ukweli mmoja usiopingika: Hakuna taifa wala bara lililowahi kuwa tajiri kwa kutegemea bidhaa zinazoagizwa kutoka nje. Utajiri hujengwa kupitia uzalishaji, ubunifu, viwanda na thamani inayoongezwa ndani ya uchumi wa nchi husika.

Afrika imebarikiwa kuwa na takribani asilimia 30 ya rasilimali za madini zinazojulikana duniani, karibu asilimia 60 ya ardhi inayofaa kwa kilimo ambayo bado haijalimwa, na idadi kubwa ya vijana kuliko bara lolote. Lakini bado tunaendelea kuuza malighafi kwa bei ya chini na kununua bidhaa zilizokamilika kwa bei ya juu. Hivyo, ajira, teknolojia, mapato na thamani ya uzalishaji vinaendelea kubaki nje ya bara letu.
Mzunguko huu si wa kudumu isipokuwa tuuache uendelee.

Ni wakati wa kubadili mtazamo wetu kuhusu maendeleo. Maendeleo hayapimwi kwa idadi ya kampuni za kigeni zinazofungua ofisi katika nchi zetu. Yanapimwa kwa idadi ya kampuni za Kiafrika zinazozaliwa, zinazokua na zinazoshindana kimataifa.

Ushirikiano wa kimataifa unapaswa kuwa daraja la kujenga uwezo wa Afrika, si njia ya kuifanya Afrika ibaki soko la bidhaa za wengine. Miradi ya miundombinu inapaswa kuwa shule za kuwajenga wahandisi wa Afrika. Uwekezaji wa viwandani unapaswa kuanzisha minyororo ya uzalishaji inayomilikiwa na Waafrika. Ushirikiano wa teknolojia unapaswa kuhamisha maarifa, si kuendeleza utegemezi.

Mpendwa Afrika, kuwakaribisha wawekezaji si mafanikio yenyewe. Mafanikio ya kweli ni kujenga uchumi ambao unawafanya Waafrika kuwa wazalishaji, wavumbuzi na wamiliki wa thamani ya kile wanachokizalisha.

Ni wakati wa kujadiliana kwa kujiamini. Tulinde sekta zetu za kimkakati pale inapohitajika. Tudai mbadilishano wa teknolojia wenye matokeo. Tuimarishe sera za matumizi ya bidhaa na huduma za ndani. Tujenge viwanda vya Afrika. Na tuhakikishe kwamba kila uwekezaji mkubwa unaacha nyuma ujuzi, ajira, maarifa na taasisi zitakazowanufaisha Waafrika kwa miongo ijayo.
China iliijenga China kwa kutanguliza maslahi ya Wachina. Marekani, Ujerumani, Japan, Korea Kusini na mataifa mengine yaliyofanikiwa yalifanya vivyo hivyo. Afrika haina sababu ya kuogopa kutanguliza maslahi ya Waafrika.

Rasilimali yetu kubwa zaidi si dhahabu, almasi wala mafuta. Rasilimali yetu kuu ni akili, ubunifu, vipaji na ari ya watu wetu.
Mustakabali wa Afrika haupaswi kujengwa kwa mikono ya wengine. Lazima ujengwe na Waafrika wenyewe, ukiongozwa na mawazo ya Waafrika na kusukumwa mbele na biashara, viwanda na ujasiriamali wa Waafrika.
Afrika lazima iijenge Afrika.