Siasa Si Biashara: Afrika Lazima Irudishe Heshima ya Utumishi wa Umma

Siasa Si Biashara: Afrika Lazima Irudishe Heshima ya Utumishi wa Umma

Nini Hutokea Wanasiasa Wanapoanza Kufikiri Kama Wafanyabiashara?

Wanafanya hesabu za uwekezaji, wanapima faida wanayotarajia kupata na kutafuta namna ya kurejesha kile walichotumia. Katika biashara, mtazamo huo ni halali na ni sehemu ya msingi ya kufanya biashara. Lakini katika siasa, mtazamo huo unaweza kuwa hatari.

Barani Afrika na katika maeneo mengine duniani, siasa zinazidi kuchukuliwa kama uwekezaji badala ya wajibu. Wagombea hutumia kiasi kikubwa cha fedha kushinda uchaguzi, kujenga mitandao ya kisiasa, kuwafikia wapiga kura na kupata nafasi za ushawishi. Hata hivyo, wanapoingia madarakani, swali gumu linaweza kujitokeza: Nitarejeshaje kile nilichowekeza?

Hapo ndipo rushwa inaweza kuanza—si lazima kila mara ianze kwa kutoa au kupokea hongo, bali inaweza kuanza na mtazamo.

Siasa hazikukusudiwa kuendeshwa kwa misingi ya biashara. Biashara hujengwa juu ya uwekezaji, hatari na faida. Mjasiriamali huwekeza mtaji katika wazo, hutengeneza bidhaa au huduma, huwafikia wateja na kutarajia kupata faida. Kadiri uwekezaji unavyokuwa mkubwa, ndivyo matarajio ya kupata faida yanavyoweza kuwa makubwa.

Uongozi wa umma, hata hivyo, ni jambo tofauti kabisa.

Mtu anapoingia katika siasa, hawekizezi fedha ili kununua nafasi ya uongozi wa serikali. Anakubali kubeba wajibu kwa niaba ya watu wengine. Anakabidhiwa rasilimali za umma, taasisi za umma na, hatimaye, matumaini na matarajio ya wananchi.

Tofauti hii ni muhimu kwa sababu siasa si jambo linalotokea mahali fulani mbali na maisha ya watu wa kawaida. Siasa ni sehemu ya maisha yetu ya kila siku. Huamua ubora wa shule zetu, hospitali, barabara, uchumi, mifumo ya usalama na taasisi za haki. Maamuzi ya kisiasa yanaweza kuamua kama vijana watapata ajira, kama biashara zitaweza kukua, kama familia zitaishi kwa heshima na kama jamii zitapata huduma muhimu za msingi.

Kwa hiyo, siasa zinaweza kuwa suala la maisha na kifo.

Watu sahihi wanapoingia katika nafasi za uongozi wa kisiasa, jamii inaweza kupata maendeleo, utulivu na matumaini. Lakini watu wasio sahihi wanapoingia katika nafasi hizo, mamilioni ya watu wanaweza kuteseka. Uongozi mbaya wa kisiasa unaweza kusababisha ukosefu wa ajira, umaskini, rushwa, taasisi dhaifu, huduma za umma zisizofanya kazi ipasavyo na kupotea kwa fursa za kizazi kizima.

Ndiyo maana ni hatari sana pale nafasi ya kisiasa inapoanza kuonekana kama fursa ya kibiashara.

Uchaguzi Unapogeuka Kuwa Uwekezaji

Huenda hakuna mahali ambapo mabadiliko haya yanaonekana wazi zaidi kuliko wakati wa kampeni za uchaguzi.

Vipindi vya uchaguzi mara nyingi huleta mzunguko mkubwa wa fedha katika jamii. Wagombea hutumia fedha nyingi kugharamia usafiri, mikutano ya kampeni, matangazo, vyombo vya habari, watendaji wa kampeni, uhamasishaji wa kisiasa na kuwafikia wapiga kura. Katika baadhi ya mazingira, motisha za kifedha pia huweza kuwa sehemu ya ushindani wa kutafuta uungwaji mkono wa kisiasa.

Fedha zinaweza kuwa muhimu katika kuendesha kampeni za kisasa. Tatizo huanza pale fedha zinapokuwa kipimo kikuu cha nguvu za kisiasa na wagombea wanapoanza kuutazama uchaguzi wenyewe kama uwekezaji.

Mtazamo huo unaweza kuwa hatari sana: Nimetumia kiasi hiki cha fedha kupata madaraka; kwa hiyo, nitakapokuwa madarakani, lazima nitafute namna ya kurejesha nilichotumia.

Lakini nafasi ya umma haiwezi kuwa chombo cha kurejeshea uwekezaji binafsi.

Mtazamo huo unapokita mizizi, zabuni na mikataba ya serikali zinaweza kugeuka kuwa fursa za kujinufaisha binafsi. Rasilimali za umma zinaweza kutumika kama nyenzo za kujilimbikizia mali binafsi. Ushawishi wa kisiasa unaweza kugeuka kuwa mali ya mtu binafsi. Nafasi iliyoundwa kwa ajili ya kuitumikia jamii inaweza polepole kugeuka kuwa chombo cha kumtumikia mtu anayeshikilia nafasi hiyo.

Kadiri uwekezaji wa kupata madaraka ya kisiasa unavyokuwa mkubwa, ndivyo kishawishi cha kutaka kupata faida kutoka katika madaraka hayo kinavyoweza kuongezeka.

Hivi ndivyo mzunguko wa rushwa unavyoweza kuendelea kujijenga na kujirudia.

Wananchi Si Wateja

Kugeuza siasa kuwa biashara pia hubadilisha namna wanasiasa wanavyowaona watu wanaowaongoza.

Badala ya kuuliza, “Ni jamii ya aina gani tunaweza kuijenga pamoja?”, mtazamo wa kisiasa unaweza kubadilika na kuwa, “Niwape nini watu hawa ili wanipigie kura?”

Hapo ndipo tofauti kubwa inapojitokeza.

Raia si mteja, na serikali si kampuni.

Mwanasiasa hapaswi kununua uaminifu wa wananchi. Wananchi wanapaswa kuwa na uwezo wa kuwapima viongozi kwa kuangalia tabia zao, uwezo wao, mawazo yao, uadilifu wao na maono yao kwa ajili ya nchi.

Kumpa mtu fedha wakati wa uchaguzi kunaweza kukununulia kura leo, lakini si lazima kujenge ustawi wa kesho. Msaada wa muda mfupi hauwezi kuchukua nafasi ya uchumi unaofanya kazi. Zawadi ya kampeni haiwezi kuchukua nafasi ya ajira. Ahadi ya kisiasa haiwezi kuchukua nafasi ya mfumo bora wa elimu. Mkutano wa kampeni hauwezi kujenga hospitali.

Wananchi wanastahili zaidi ya ukarimu wa msimu wa uchaguzi. Wanastahili mifumo inayowawezesha kustawi hata muda mrefu baada ya mabango ya kampeni kuondolewa.

Wafanyabiashara Wanaweza Kuongoza—Lakini Migongano ya Maslahi Lazima Idhibitiwe

Hakuna maana ya kusema kwamba wafanyabiashara waliofanikiwa wanapaswa kuzuiwa kuingia katika siasa.

Kinyume chake, wajasiriamali na wataalamu wanaweza kuleta uzoefu muhimu katika uongozi wa umma. Mtu aliyejenga kampuni anaweza kuwa na uelewa mkubwa wa uwekezaji, uundaji wa ajira, masoko, teknolojia, usimamizi na maendeleo ya uchumi ambao unaweza kuwa na manufaa katika serikali.

Tatizo si kama mwanasiasa ana historia ya biashara.

Tatizo ni kama maslahi binafsi yanaweza kutenganishwa na wajibu wa umma.

Wakati kiongozi wa umma anapokuwa na udhibiti wa moja kwa moja wa biashara ambayo inaweza kunufaika kutokana na maamuzi ya serikali, uwezekano wa kuwepo kwa mgongano wa maslahi huwa wazi. Mwanasiasa hapaswi kuwa katika nafasi ambayo mamlaka ya serikali yanaweza kutumiwa kuendeleza maslahi yake binafsi ya kibiashara.

Ndiyo maana sheria madhubuti za kuzuia migongano ya maslahi, uwazi katika kutangaza mali na maslahi binafsi, usimamizi huru na taasisi madhubuti za uwajibikaji ni muhimu sana.

Pale inapohitajika, viongozi wa umma wanapaswa kujiondoa katika usimamizi wa moja kwa moja wa biashara zao na kuhakikisha kwamba maslahi yao binafsi hayawezi kuathiri maamuzi wanayoyafanya wakiwa katika nafasi za umma.

Lengo si kuwaadhibu watu waliofanikiwa.

Lengo ni kulinda imani ya wananchi kwa taasisi za umma.

Uongozi Ni Kujitoa

Pengine pia tumekosea kuelewa maana halisi ya uongozi wa kisiasa.

Nafasi ya umma si kiti tu. Si cheo. Si njia ya kujitajirisha. Wala si zawadi ya kushinda uchaguzi.

Ni wajibu.

Uongozi wa kweli unahitaji kujitoa kwa sababu uongozi, kwa msingi wake, ni kubeba majukumu na changamoto za watu wengine.

Kiongozi wakati mwingine lazima afanye maamuzi ambayo yanaweza kumgharimu binafsi lakini yakalinufaishe taifa. Lazima alinde rasilimali za umma hata pale ambapo kuna fursa ya kujinufaisha binafsi. Wakati mwingine lazima afanye maamuzi ambayo hayapendwi leo kwa sababu yatazalisha maisha bora kesho.

Hilo ndilo linalotofautisha uongozi na biashara.

Katika biashara, mafanikio mara nyingi hupimwa kwa faida. Katika utumishi wa umma, mafanikio yanapaswa kupimwa kwa matokeo na athari chanya kwa jamii.

Ni maisha ya watu wangapi yamekuwa bora?

Ni watoto wangapi wamepata elimu bora?

Ni vijana wangapi wamepata ajira zenye maana?

Ni familia ngapi zimepata huduma bora za afya?

Taasisi za nchi zimekuwa imara kwa kiwango gani?

Kizazi kijacho kimepata matumaini kwa kiwango gani?

Hizo ndizo “faida” zinazopaswa kuwa muhimu katika uongozi.

Mtihani Halisi Huanzia Baada ya Uchaguzi

Mtihani wa kweli wa mwanasiasa hauanzi pale anaposhinda uchaguzi.

Huanzia siku inayofuata.

Umati wa kampeni hutoweka. Hotuba zinaisha. Mabango yanaondolewa. Muziki wa kampeni unakoma. Mwanasiasa anabaki na jukumu ambalo mamilioni ya watu wamemkabidhi.

Wakati huo, swali muhimu halipaswi kuwa, “Nimetumia kiasi gani kufika hapa?”

Linapaswa kuwa:

“Ninaweza kufanya nini kwa kutumia wajibu huu ili kuboresha maisha ya watu?”

Hilo ndilo swali linalotenganisha mtumishi wa umma na mjasiriamali wa kisiasa.

Mwanasiasa anaweza kutumia mamilioni kushinda uchaguzi, lakini fedha haziwezi kununua hekima. Haziwezi kununua uadilifu. Haziwezi kununua tabia njema. Wala haziwezi kuhakikisha kwamba mtu atakuwa na ujasiri wa kuweka maslahi ya umma mbele ya maslahi binafsi.

Kushinda uchaguzi si kilele cha uongozi.

Kuwatumikia watu vizuri ndilo jambo muhimu zaidi.

Afrika Ina Fursa

Hili si tatizo la Afrika pekee. Rushwa ya kisiasa, migongano ya maslahi na ushawishi wa fedha katika uchaguzi ni changamoto zinazopatikana katika demokrasia mbalimbali duniani.

Lakini Afrika ina fursa ya kipekee ya kujenga utamaduni tofauti wa kisiasa kwa ajili ya vizazi vijavyo.

Bara hili lina moja ya idadi kubwa zaidi ya vijana duniani. Mamilioni ya vijana wa Afrika wanawatazama viongozi wa leo na kujifunza kutokana na kile wanachokiona. Ikiwa wataendelea kuona siasa zikihusishwa na rushwa, kujilimbikizia mali na matumizi mabaya ya madaraka, wanaweza hatimaye kufikia hitimisho kwamba siasa yenyewe ni jambo lililojaa ufisadi.

Hatutakiwi kuwaachia urithi huo.

Tunapaswa kuwaonyesha vijana wa Afrika kwamba siasa zinaweza kuwa za heshima, kwamba nafasi za umma zinaweza kuwa na hadhi na kwamba uongozi unaweza kuwa ni kujitoa kulitumikia taifa badala ya kutafuta mafanikio binafsi.

Tunahitaji viongozi wanaoelewa kwamba mafanikio yao makubwa hayatapimwa kwa utajiri wanaoukusanya wakiwa madarakani, bali kwa taasisi wanazozijenga na kuziimarisha pamoja na maisha wanayoyaboresha.

Shule inayoendelea kuwaelimisha watoto hata baada ya kiongozi kuondoka madarakani ni urithi.

Hospitali inayoendelea kuokoa maisha ni urithi.

Uchumi unaoendelea kutengeneza ajira ni urithi.

Taasisi inayobaki imara bila kujali nani yuko madarakani ni urithi.

Kizazi kinachoamini kwamba kinaweza kuiamini serikali yake huenda kikawa urithi mkubwa kuliko yote.

Chaguo la Wanaotaka Kuongoza

Kwa viongozi wa Afrika, na kwa wale wanaotamani kuongoza siku zijazo, ujumbe wangu ni rahisi: tafadhali fanyeni mambo kwa usahihi.

Msichukulie siasa kama biashara. Msiwaone wananchi kama wateja wenu. Msiingie katika utumishi wa umma mkifikiria kwanza kile mtakachorejesha, kujilimbikizia au kukidhibiti.

Ingia katika uongozi kwa sababu uko tayari kuhudumu.

Ingia kwa sababu uko tayari kujitoa.

Ingia kwa sababu unaamini maisha ya watu yanaweza kuwa bora zaidi kwa sababu umeamua kukubali jukumu la kuwaongoza.

Hakuna ubaya kujenga biashara. Hakuna ubaya kujenga utajiri. Hakuna ubaya kuwa mjasiriamali. Afrika inawahitaji wajasiriamali, wawekezaji na wafanyabiashara wanaounda ajira, kujenga viwanda na kuzalisha ustawi wa kiuchumi.

Lakini lazima tuwe waangalifu sana pale maslahi binafsi ya kifedha yanapoanza kuchanganyika na mamlaka ya umma.

Wakati fulani, kila kiongozi lazima aamue ni nani anayemtumikia kwa dhati: nafsi yake au watu.

Maslahi hayo yanapogongana, hayawezi yote kuwekwa mbele kwa wakati mmoja.

Siasa Ni Utumishi

Siasa ni jambo muhimu sana kiasi kwamba haliwezi kupunguzwa kuwa mkakati wa uwekezaji.

Uongozi ni jambo muhimu sana kiasi kwamba hauwezi kupunguzwa kuwa cheo.

Nafasi ya umma ni jambo muhimu sana kiasi kwamba haiwezi kuwa chombo cha kujitajirisha binafsi.

Uongozi ni utumishi.

Na utumishi haupimwi kwa kile unachochukua kutoka kwa watu, bali kwa kile unachokuwa tayari kutoa ili maisha yao na maisha ya vizazi vitakavyokuja baada yao yawe bora.

Afrika haihitaji tu wanasiasa wengi zaidi wanaojua namna ya kushinda uchaguzi. Afrika inahitaji viongozi wanaojua namna ya kuwatumikia watu.

Pengine fursa kubwa zaidi ya kisiasa ya Afrika si kujenga tu uchumi unaokua kwa kasi au taasisi zenye nguvu, bali ni kurudisha maana ya kimaadili ya uongozi.

Tunaweza kuchagua kulea kizazi kitakachoiona siasa kama jambo la rushwa, biashara ya maslahi na kujinufaisha binafsi, au tunaweza kujenga utamaduni wa kisiasa ambao nafasi ya umma inahusishwa tena na uadilifu, kujitoa na utumishi.

Chaguo ni letu.

Na pengine Afrika inaweza kuongoza njia.

Siasa si biashara. Uongozi si biashara. Nafasi ya umma si chombo cha uwekezaji.

Uongozi ni utumishi.

Na faida kubwa zaidi ambayo kiongozi anaweza kupata si kile anachojikusanyia kwa ajili yake mwenyewe, bali kile anachowaachia watu ambao alikabidhiwa jukumu la kuwatumikia.
Mika Chavala